Portret owalny – jest nowelą Edgara Allana Poe, której tematem są niepokojące okoliczności związane z pewnym portretem znajdującym się w zamku. Jest to jeden z najkrótszych utworów autora, zajmował on jedynie dwie strony, kiedy został po raz pierwszy opublikowany w 1842.
Spis treści |
edytuj Fabuła
Historia zaczyna się z pozycji rannego narratora, szukającego schronienia w opuszczonej posiadłości w Apeninach. Nie jest także podany powód jego zranienia. Spędza on swój czas podziwiając dzieła sztuki, którymi jest udekorowany pokój o dziwnych kształtach i czyta uważnie książkę, która zawierała „ rzekomo ocenę i opis obrazów”. Koniec końców odkrywa on obraz, który szokuje go jego ekstremalnym realizmem, który polega na absolutnej „żywotności wyrazu”. Spędza moment (czytelnik dowiaduje się, że była to „niemal godzina”) w stanie cichego podziwu do czasu, gdy nie jest już w stanie znieść jego widoku i szuka wyjaśnień w książce. Pozostała część historii jest wycinkiem z tej książki, gdzie jest wytłumaczone jak ów obraz powstał – jest to rodzaj historii w historii. W niej podane jest, że portret został namalowany przez ekscentrycznego artystę, który przedstawił na nim swoją żonę, ale ów obraz stał się dla niego obsesją do tego stopnia, że zaczął zaniedbywać kobietę, którą sportretował. Gdy kończy pracę nad nim, jest zszokowany swoim własnym dziełem i wykrzykuje: „Zaiste! To życie samo!”. Następnie obraca się w kierunku panny młodej i odkrywa, że jest martwa.
edytuj Analiza
Centralnym problemem w utworze jest opis zawiłego związku między sztuką a życiem. W Portrecie owalnym sztuka i dodatek do niej są ostatecznie przedstawione jako czynniki unicestwiające, odpowiedzialne za śmierć panny młodej. W tym kontekście sztuka zrównana jest synonimicznie ze śmiercią, podczas gdy związek między nią a życiem jest konsekwentnie rozważany jako rywalizacja. Odpowiada to teorii Poe, który wychodził z założenia, że poezja jest rytmiczną kreacją piękna, a najbardziej poetycki temat na świecie to śmierć pięknej kobiety (Filozofia kompozycji). Portret owalny sugeruje, że piękno kobiety skazuje ją na śmierć. Poe podaje w tej historii, że sztuka może unaocznić winę bądź zło artysty, że jest to karmą dla artysty i że on sam może zniszczyć życie, które przekształcił w sztukę. Proces kreatywny prowadzi, przez cały okres jego trwania, do stanu śmierci w życiu obserwatora (narratora), który jest ekstremalnie oburzony, kiedy uświadamia sobie żywotność wyrazu portretu. Irytujący efekt opowieści wiąże się z faktem, że Poe zwraca czytelnikowi uwagę na niejasność sztuki i na paradoksalną koherencję życia i śmierci w estetycznym procesie tworzenia sztuki. Poe mógł być zainspirowany napisaniem tej noweli albo przez obraz swojego przyjaciela Thomasa Sully, przedstawiający kobietę trzymającą w jej ręce medalion zawieszony na wstążce wokół jej nagiej szyi, lub możliwie przez Tintoretto (1518-1594), który namalował portret jego martwej córki. Inną inspiracją mogła być powieść Ann Radcliffe pt. The Mysteries of Udolpho, którą to Poe wspomina w otwarciu historii. Fabuła utworu Poe wykazuje pewne podobieństwa do jednego z wątków powieści Ann Radcliffe, choć wersja Poe jest objętościowo znacznie mniejsza. Wzorem dla Poe mogło być także opowiadanie E.T.A. Hoffmanna pt. Die Jesuiterkirche zu G., w której autor wychodzi z założenia, że artysta potrzebuje ideału i muzy, której jednak w żadnym wypadku nie powinien poślubiać, ponieważ czar którym promienieje z dystansu, może się zatracić w kontakcie. Podobne tematy zostały wykorzystane w Berenice i w utworze Człowiek tłumu. Wątek śmierci pięknej kobiety jest także w dziełach Ligeja i Morella.
edytuj Recepcja i wpływ
Utwór był inspiracją w odniesieniu do pewnych elementów powieści z 1891 pt. Portret Doriana Graya Oscara Wilda. Pięć lat przed publikacją, Wilde chwalił rytmiczną ekspresję Edgara Allana Poe. W powieści Wilda portret unaocznia stopniowo zło, ale raczej w odniesieniu do jego tematu, niż do artysty. Podobną fabułę zastosował również Nathaniel Hawthorne w 1843 w książce The Birth-Mark. Francuski producent filmowy Jean-Luc Godard cytował fragmenty z utworu w jego filmie z 1962 roku Żyć własnym życiem. Odzwierciedla się to gdy Godard potwierdzał złożoności związane z grą jego ówczesnej żony Anny Kariny w głównej roli tego filmu.
edytuj Publikacja
Owalny portret został najpierw opublikowany w wersji rozszerzonej zatytułowanej Life in Death w Graham's Magazine w 1824 roku. Life in Death zawiera kilka wstępnych fragmentów wyjaśniających jak narrator został ranny i że zażywał opium aby uśmierzyć ból. Poe zrezygnował prawdopodobnie z tego wstępu, gdyż nie było to szczególnie ważnym elementem i dodatkowo sprawiało wrażenie, że historia nie była niczym innym jak tylko halucynacją. Wersja skrócona, nazwana Portret owalny została opublikowana 26 kwietnia 1845 roku w Broadway Journal.