Jakas reklama 

 

Magyar
Obszar Węgry, Rumunia, Słowacja i inne
Liczba mówiących 15 milionów
Ranking 66.
Klasyfikacja genetyczna Języki uralo-ałtajskie
*Języki uralskie
**Języki ugrofińskie
***Języki ugryjskie
****Język węgierski
Pismo łaciński
Status oficjalny
Język urzędowy Węgry oraz Słowenia i Wojwodina, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez Węgierska Akademia Nauk
Kody języka
ISO 639-1 hu
ISO 639-2 hun
SIL HNG
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Języki i dialekty Europy Środkowo-Wschodniej

Język węgierski (magyar nyelv) - należy do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (z rodziny uralskiej).

Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób - przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje) i wschodniej Austrii (Burgenland).

Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii (lokalnie) i w Wojwodinie.

Jest to język aglutynacyjny.

Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

Spis treści

edytuj Kontrowersje wokół pochodzenia języka

Począwszy od XIX wieku pochodzenie języka węgierskiego podlegało dyskusji. Początkowo roztrząsano problem, czy język ten jest bliżej spokrewniony z językiem fińskim, jak uznaje się obecnie, czy też językiem tureckim w obrębie kontrowersyjnej grupy ugro-tureckiej. Podejmowano też próby łączenia tego języka z językiem etruskim, sumeryjskim, ormiańskim i kilkudziesięcioma innymi językami. Ugrofińskie pochodzenie Węgrów kwestionowane było często z pobudek politycznych.

Współcześnie język węgierski jest jednak powszechnie uznawany przez językoznawców za przedstawiciela rodziny ugrofińskiej, mimo iż wciąż wysuwane są teorie alternatywne.

edytuj Alfabet

Alfabet języka węgierskiego składa się z 40 liter: 14 samogłosek, 26 spółgłosek (9 złożonych z dwóch liter, 1 z trzech liter).

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, z, zs

edytuj Fonetyka

W języku węgierskim występuje wiele głosek nieistniejących w języku polskim. Niektóre z nich, choć pisze się tak samo w j.polskim, wymawia się zupełnie inaczej.

edytuj Wymowa samogłosek

samogłoska wymowa
a
wymawiane jak a przy układzie warg jak przy o (å), krótko
á
wymawiane prawie jak polskie a, ale z szerzej otwartymi ustami , długo (ok. 1,5 raza dłużej niż krótkie a)
e
jak polskie e, krótko
é
wymawiane pośrednio między yj a ij (jak niemieckie eh w słowie nehmen), długo
i
polskie i nie zmiękczające poprzedzającej spółgłoski, krótkie
í
jak polskie i, tylko dłużej
o
jak polskie o, ale z bardziej ścieśnionymi wargami (zbliżające się do u), krótkie
ó
wymawiane jak ou (niemieckie oh w słowie Sohn), długo
ö
wymawiane jak y przy układzie warg jak przy u (niemieckie ö), krótko
ő
jak ö, tylko dłużej (niemieckie öh w Söhne)
u
jak polskie u, krótko
ú
jak polskie u, tylko dłużej
ü
wymawiane jak i przy układzie warg jak przy u (niemieckie ü w München)
ű
jak ü, tylko dłużej


Różnica między a a o polega na tym, że a wymawia się praktycznie jak polskie o, podczas gdy węgierskie o wymawia się jak polskie o z wyraźnie zaokrąglonymi wargami, co daje efekt głoski pomiędzy polskim o a u. Głoskę zapisywaną jako á wymawia się jako bardzo wyraźne polskie a.

Samogłoski węgierskie dzielą się na:

Należy wyraźnie różnicować głoski długie od krótkich. Głoski długie wymawiane są w przybliżeniu dwa razy dłużej niż krótkie. Należy także pamiętać, że w parach a - á, e - é dochodzi także do zmiany jakościowej głosek.

edytuj Wymowa spółgłosek

spółgłoska wymowa
cs
jak polskie cz
dz
jak polskie dz
dzs
jak polskie
gy
jak zmiękczone d (jak di w wyrazach diakon/diwa)
ly
jak polskie j
ny
jak polskie ń
s
jak polskie sz
sz
jak polskie s
ty
jak zmiękczone t
v
jak polskie w
zs
jak polskie ż

(Spółgłoski nieuwzględnione w tabeli wymawia się w przybliżeniu jak w języku polskim).


edytuj Akcent

W języku węgierskim akcent pada zawsze na pierwszą sylabę wyrazu. Nie akcentuje się przedimków.

edytuj Harmonia wokaliczna

W języku węgierskim występuje zjawisko harmonii samogłoskowej. Żeby dokładniej poznać to zjawisko, należy dokonać podziału na samogłoski nisko- oraz wysokobrzmiące:

Harmonia samogłoskowa odgrywa ważną rolę przy dodawaniu końcówek, których przeważająca ilość na dwoistą formę zależną od samogłosek zawartych w wyrazie. Do samogłosek niskobrzmiących (tylnych) dodajemy końcówki z samogłoskami tylnymi, a do wysokobrzmiących (przednich) przednie.

edytuj Gramatyka

W węgierskiej gramatyce wyróżnia się następujące części mowy:

edytuj Rzeczownik

Węgierski rzeczownik odmienia się przez przypadki, które jednak tworzy się zupełnie inaczej niż we wszystkich językach europejskich. Język węgierski posiada liczbę mnogą. Charakterystyczne są także końcówki dzierżawcze (odpowiedniki zaimków dzierżawczych).

edytuj Odmiana rzeczownika

W języku węgierskim nie ma rodzajów gramatycznych. Polskiej odmianie rzeczownika przez przypadki i używaniu ich z przyimkami odpowiadają końcówki okolicznikowe dodawane do wyrazów. Oczywiście ta "deklinacja", która powinna być nazywana aglutynacją, jest niczym innym jak prostym "dolepianiem" odpowiednika naszego przyimka na końcu wyrazu. I tak: vonat-ban oznacza dosłownie "pociąg-w" (= "w pociągu") - samo słowo właściwe poprzez dodanie tej końcówki przyimkowej nie zmienia formy, jak w języku polskim.

nazwa przypadka końcówki znaczenie przykład
nominativus - vonat - pociąg
accusativus -t (biernik) vonatot (głoska o jest spójką)
dativus -nak, -nek (celownik) vonatnak - pociągowi
essivus-formalis -ként jako vonatként - jako pociąg
essivus-modalis -ul, -ül w jaki sposób lengyelül - po polsku
illativus -ba, -be do wnętrza (D); w (B) vonatba - do pociągu
inessivus -ban, -ben w (Ms) vonatban - w pociągu
elativus -ból, -ből z (D) vonatból - z pociągu
allativus -hoz, -hez, -höz do zewnątrz (D); ku (C) vonathoz - ku pociągowi
adessivus -nál, -nél przy (Ms); u (D) vonatnál - przy pociągu
ablativus -tól, -től od (D) vonattól - od pociągu
sublativus -ra, -re na (B) vonatra - na pociąg
superessivus -n, -on, -en, -ön na (Ms) vonaton - na pociągu
delativus -ról, -ről z (D); o (Ms) vonatról - o pociągu
instrumentalis-comitativus -val, -vel z (N); N vonattal - z pociągiem (asymilacja; "v" z przyrostków -val, -vel dołączane po spółgłosce zamienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vel = képpel (z obrazem), ház + val = házzal (z domem), itp. Po samogłoskach zostaje v, np. óra + val = órával (z godziną).
causalis-finalis -ért za (B); dla (D); o (B); po (B) vonatért - o pociąg
dativus -nak, -nek C vonatnak - pociągowi
translativus-factivus -vá, -vé w (B) vonat - w pociąg (asymilacja, podobnie jak w przy dodawaniu końcówki -val, -vel, "v" dołączane po spółgłosce zmienia się w tę spółgłoskę, np. kép + vé = kép (w obraz [np. zmienia się w obraz, staje się obrazem]), ház + vá = ház (w dom), ipt. Po samogłoskach zostaje v, np. drága + vá = drágá (staje się drogie)
terminativus -ig do czasu/miejsca (D) januárig - do stycznia
formalis -képp, -képpen jako (M); w charakterze (D) vonatképp - jako pociąg
temporalis -kor o (godzinie) hét órakor - o godzinie siódmej
genitivus -nak, -nek (w przybliżeniu dopełniacz) embernek (a feje) - (głowa) człowieka
sociativus -stul, -stül wraz z családostul - z rodziną
locativus -t, -ott, -ett, -ött w (dotyczy tylko niektórych miast) Győrött - w Győrze (miasto)
distributivus -nként 1) co (oznacza, że zjawisko powtarza się co pewien okres), 2. na évenként - co tydzień, személyenként - na osobę (przypada)
distributivus temporalis -nta, -nte Oznacza, że zjawisko odnosi się do jakiegoś okresu, przedziału czasu. hetente - tygodniowo
modalis-essivus I -(a)n, -(e)n jak vidáman - wesoło
modalis-essivus II -lag, -leg jak egyhangúlag - jednogłośnie
multiplicativus -szor, -szer, -ször ile razy egyszer - jeden raz

Warto też zauważyć ogólną zasadę, że jeśli wyraz kończy się na krótką samogłoskę a lub e, to po dodaniu wymienionych wyżej końcówek (z wyjątkiem -kor) samogłoska ta ulega wydłużeniu, np. haza (ojczyzna), hazában, hazától, hazára, hazának; megye (komitat), megyébe, megyével, megyéhez, itd.

edytuj Liczba mnoga

Liczbę mnogą tworzymy za pomocą końcówki -k.

Np.jó - jók (dobry-dobrzy,dobre) ajtó - ajtók (jedne drzwi-wiele drzwi)

Jeżeli wyraz kończy się na samogłoskę -a lub -e,to samogłoski te,po dodaniu do nich przyrostków,wydłużają się na -á i -é.

Np.lámpa - lámpák (lampa-lampy) tábla - táblák (tablica-tablice) barna - barnák (brązowy-brązowe) lecke - leckék (lekcja-lekcje)

Jeśli wyraz kończy się spółgłoską, to pomiędzy temat a przyrostek liczby mnogiej wstawiamy samogłoskę łączącą. Dla wyrazów z samogłoskami przednimi jest nią -e lub ,a z samogłoskami tylnymi -o lub -a.

Np.érdekes - érdekesek (ciekawy-ciekawe) szék - székek (krzesło-krzesła) mennyezet - mennyezetek (sufit-sufity) rossz - rosszak (zły-złe,źli) munkás - munkások (robotnik-robotnicy)

Wyrazy zakończone na -ú, otrzymują samogłoskę łączącą -a-.

Np. hosszú - hosszúak (długi - długie)

Wyrazy zakończone na -ű, otrzymują samogłoskę łączącą -e-.

Np. gyönyörű - gyönyörűek (wspaniały - wspaniałe, wspaniali)

Po liczebnikach nie ma potrzeby stawiania rzeczownika w liczbie mnogiej, liczebnik dostatecznie jasno określa ilość, np. két kutya - dwa psy (dosłownie: dwa pies), öt forint - pięć forintów (dosłownie: pięć forint).

edytuj Odmiana dzierżawcza

W języku węgierskim nie istnieją zaimki dzierżawcze (polskie: mój, twój itd.), podobnie jak przy odmianie rzeczownika zastępuje się je za pomocą specjalnych końcówek dzierżawczych.

Jeden posiadacz
jeden przedmiot posiadany
Wielu posiadaczy
jeden przedmiot posiadany
mój(a,e) --> -m, -om, -am, -em, -öm nasz(a,e) --> -nk, -unk, -ünk
twój(a,e) --> -d, -od, -ad, -ed, öd wasz(a,e) --> -tok, -tek, -tök, -otok, -atok, -etek, -ötök
jego/jej --> -a, -e, ja, -je ich --> -uk, -ük, -juk, jük
Jeden posiadacz
wiele przedmiotów posiadanych
Wielu posiadaczy
wiele przedmiotów posiadanych
moi/moje --> -im, -aim, -eim, -jaim, -jeim nasi/nasze --> -ink, -aink, -eink, -jaink, -jeink
twoi/twoje --> -id, -aid, -eid, -jaid, -jeid wasi/wasze --> -itok, -itek, -aitok, -eitek, -jaitok, -jeitek
jego/jej --> -i, -ai, -ei, -jai, -jei ich --> -ik, -aik, -eik, -jaik, -jeik

Przy odmianie rzeczowników przez osobowe końcówki dzierżawcze obowiązuje zmiana końcowych samogłosek -a i -e na oraz oraz zmiany rdzenne jakie występują przy dodawaniu końcówek przylegających samogłoskami łączącymi.

Przykłady:

szoba (pokój)
szobám (mój pokój) szobád (twój pokój) szobája (jego pokój) szobánk (nasz pokój) szobátok (wasz pokój) szobájuk (ich pokój)
szobáim (moje pokoje) szobáid (twoje pokoje) szobái (jego pokoje) szobáink (nasze pokoje) szobáitok (wasze pokoje) szobáik (ich pokoje)
könyv (książka)
könyvem (moja książka) könyved (twoja książka) könyve (jego książka) könyvünk (nasza książka) könyvetek (wasza książka) könyvük (ich książka)
könyveim (moje książki) könyveid (twoje książki) könyvei (jego książki) könyveink (nasze książki) könyveitek (wasze książki) könyveik (ich książki)

edytuj Konstrukcja dzierżawcza

Ponieważ język węgierski nie posiada dopełniacza, zastępuje go odpowiednia konstrukcja dzierżawcza, która polega na zestawieniu strony posiadającej z przedmiotem posiadanym.

edytuj Posiadanie proste

ubranie chłopca - a fiú ruhája (gdzie fiú znaczy chłopiec, a ruha ubranie)

ubranie chłopca - a fiúnak a ruhája

edytuj Posiadanie złożone

Ma miejsce, kiedy strona posiadana jest równocześnie stroną posiadającą. Pierwsza strona posiadająca nie przybiera końcówki, natomiast druga przybiera osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. lp. bądź lmn. oraz końcówkę -nak, -nek. Przedmiot posiadany otrzymuje przedimek a, az i osobową końcówkę dzierżawczą 3 os. np.:

guzik ubrania chłopca - a fiú ruhájának a gombja (gdzie gombja znaczy: jego - ubrania - guzik)

edytuj Pytania

Jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie: kié? (czyj?) np.: kié a ruha (czyje jest ubranie?) to używamy bezosobowej konstruckji dzierżawczej : odpowiedź: fiúé (chłopca), fiúké (chłopców) Ma ona zastosowanie tylko kiedy akcentujemy posiadacza, kiedy chodzi o coś takiego: "ubranie należy do chopca" = "a ruha a fiué", albo po prostu "a fiúé", jak z kontekstu już wiadomo, o co chodzi. W innych przypadkach możemy tak: "ez a fiú ruhája"= "to jest ubranie chlopca".

edytuj Czasownik

W języku węgierskim wyróżnia się dwie koniugacje:

edytuj Bezokolicznik

Bezokolicznik czasownika węgierskiego kończy się na ni np. tudni - wiedzieć. W niektórych czasownikach końcówka ni jest poprzedzona samogłoską a lub e np.: hallani - słyszeć, kezdeni - zaczynać.

edytuj Czas teraźniejszy

edytuj Końcówki czasu teraźniejszego
osoba końcówki koniugacji
podmiotowej
końcówki koniugacji
przedmiotowej
Én -ok, -ek, -ök -om, -em, -öm
Te -sz -od, -ed, -öd
Ő - -ja, -i
Mi -unk, -ünk -juk, -jük
Ti -tok, -tek, -tök -játok, -itek
Ők -nak, -nek -ják, -ik

Końcówki dołączamy zgodnie z zasadami harmonii samogłosek. Przykłady:

edytuj Uwagi dotyczące koniugacji podmiotowej

edytuj Uwagi dotyczące koniugacji przedmiotowej

edytuj Czas przeszły

edytuj Końcówki czasu przeszłego

W czasie przeszłym wyróżnia się trzy kategorie:

Osoba Kategoria I Kategoria II Kategoria III
końcówki koniugacji
podmiotowej
końcówki koniugacji
przedmiotowej
końcówki koniugacji
podmiotowej
końcówki koniugacji
przedmiotowej
końcówki koniugacji
podmiotowej
końcówki koniugacji
przedmiotowej
Én -tam, -tem -tam, -tem -ottam, -ettem, -öttem -ottam, -ettem, -öttem -tam, tem -tam, tem
Te -tál, -tél -tad, -ted -ottál, -ettél -ottad, -etted, -ötted -tál, -tél -tad, -ted
Ő -t -ta, -te -ott, -ett, -ött -otta, -ette, -ötte -ott, -ett, -ött -ta, -te
Mi -tunk, -tünk -tuk, -tük -ottunk, -ettünk, -öttünk -ottuk, -ettük, -öttük -tunk, -tünk -tuk, -tük
Ti -tatok, -tetek -tátok, -tétek -ottatok, -ettetek, -öttetek -ottátok, -ettétek, -öttétek -tatok, -tetek -tátok, -tétek
Ők -tak , -tek -ták, -ték -ottak , -ettek, -öttek -ották, -ették, -ötték -tak , -tek -ták, -ték

Podział czasowników na poszczególne kategorie:

edytuj Kategoria I

Przykłady:

edytuj Kategoria II

edytuj Kategoria III

edytuj Przymiotnik

Do przymiotników stosuje się te same zasady co do rzeczowników, czyli mogą one przyjmować te same końcówki na takich samych zasadach.

edytuj Stopniowanie przymiotników

edytuj Porównanie

Przy porównaniu używamy spójnika mint oznaczający niż np.: Az asztal nagyobb mint a szék co jest jednoznaczne ze zdaniem: stół (jest) większy niż krzesło. Inna możliwość to dodanie końcówki -nál, -nél na przykład: az asztal nagyobb a széknél, czyli: stół (jest) większy niż krzesło. Warto zauważyć, że wiele przymiotników odmienia się nieregularnie.

edytuj Liczebnik

Liczebniki w j. węgierskim dzieli się na określone i nieokreślone.

edytuj Liczebniki określone

Banknot tysiącforintowy. Słowo forint występuje w liczbie pojedynczej, rzeczownik nie przybiera w języku węgierskim formy liczby mnogiej, gdy stoi przed nim liczebnik.

Do liczebników określonych należą:

a) porządkowe, które tworzymy poprzez dodanie końcówki -adik, -edik, -ödik lub -odik zgodnie z zasadami harmonii samogłoskowej. Wyjątkami są:

b) główne np. egy (jeden). Jeśli liczebnik główny występuje przed rzeczownikiem, to rzeczownik NIE PRZYBIERA liczby mnogiej, np.: négy asztal (cztery stoły, dosł. cztery stół).

c) ułamkowe. Liczebniki ułamkowe tworzy się od liczebników głównych przez dodanie przyrostka -ad, -od, -ed lub -öd, stosując zmiany rdzenia zachodzące przy tworzeniu liczebników porządkowych, np.: egy harmad (jedna trzecia). Wyjątek stanowi egy ketted, czyli jedna druga.

edytuj Słownictwo

edytuj Pochodzenie

Pochodzenie słownictwa języka węgierskiego. W poniższej tabeli przedstawiono procentowy udział różnych źródeł pochodzenia słownictwa węgierskiego. Jest to udział liczony słownikowo (nieuwzględniający frekwencji słów).

pochodzenie udział procentowy
ugrofińskie 21
słowiańskie 20
niemieckie 11
tureckie 9,5
łacińskie i greckie 6
romańskie 2,5
irańskie 1
nieznane 30

W tekstach (a więc z uwzględnieniem frekwencji występowania) 80 - 90% słów ma pochodzenie ugrofińskie.

edytuj Pożyczki słowiańskie

wyraz węgierski polski odpowiednik
mezsgye miedza
kasza kosa
széna siano
konkoly kąkol
dorong drąg
galamb gołąb
munka praca (męka)
szerda środa
csütörtök czwartek
péntek piątek
szomszéd sąsiad
káposzta kapusta
barázda bruzda
szalma słoma
len len
gereblye grabie
cseresznye czereśnia
szilva śliwka
málna malina
galagonya głóg
jávor jawor
bárány baran
kacsa kaczka
medve niedźwiedź
vidra wydra
giliszta glista
bolha pchła
rák rak
csónak czółno
patak potok
mocsár moczary
porond prąd
udvar podwórze
konyha kuchnia
pince piwnica
gerenda belka (grzęda)
asztal stół
polc półka
kulcs klucz
ebéd obiad
vacsora kolacja (wieczerza)
tészta ciasto
kalács kołacz
pecsenye pieczeń
kolbász kiełbasa
szalonna słonina
szoknya spódnica
család rodzina
cseléd czeladź
déd (pra)dziad
unoka wnuk
bodnár bednarz
takács tkacz
kovács kowal
kalapács młotek
borotva brzytwa
korong krąg
abroncs obręcz
vödör wiadro
király król
vajda wojewoda
ispán żupan
paraszt chłop (prosty)
pénz pieniądz
pecsét pieczęć
karácsony święta Bożego Narodzenia (przekraczać)
német niemiecki
lengyel polski
szabad wolny, swobodny
bolond błazen (błąd)
tompa tępy
pisztráng pstrąg
drága drogi
utca ulica

edytuj Rozmówki

Nazywam się XY. – XY vagyok.

Dzień dobry! – (rano:) Jó reggelt! (w ciągu dnia:) Jó napot!

Dobry wieczór! – Jó estét!

Dobranoc! – Jó éjszakát!

Dziękuję (bardzo)! – Köszönöm (szépen)!

Proszę! – Kérem! Szívesen!

Tak. – Igen.

Nie. – Nem.

(Nie) rozumiem. – (Nem) értem.

Przepraszam! – Elnézést!

Na zdrowie! – Egészségedre!

edytuj Varia

edytuj Określenie koloru czerwonego

Piros
Vörös

Język węgierski ma dwa słowa na określenie koloru czerwonego: piros i vörös.

piros vörös
znaczenie dosłowne żywoczerwony ciemnoczerwony
znaczenie przenośne dla opisu przedmiotów nieożywionych bądź sztucznych, dla oddania obojętnego lub przychylnego nastawienia dla opisu przedmiotów ożywionych lub naturalnych (przedmiotów biologicznych, przyrodniczych, fizycznych, astronomicznych), dla oddania silnego zaangażowania emocjonalnego lub powagi
przykłady użycia czerwony znak, czerwona kredka, czerwona farba, czerwony dzień (w kalendarzu), czerwone policzki, czerwone usta, czerwone kwiaty, czerwone jabłko, kier, czerwony samochód, czerwone światło (jako zakaz), czerwień na fladze, czerwona papryka, czerwony pieprz komunizm, socjalizm, Armia Czerwona, czerwone wino, czerwony dywan (dla gości), miłość, Czerwony Krzyż, Morze Czerwone, czerwień (kolor światło w widmie), czerwone ciałka krwi, czerwona kapusta, czerwone niebo (przy zachodzie słońca)

edytuj Związki pokrewieństwa

Oprócz słów fivér (brat) i nővér (siostra) istnieją także pojęcia uwzględniające wiek rodzeństwa: öcs (młodszy brat), báty (starszy brat), húg (młodsza siostra), néne (starsza siostra). Istnieje też słowo testvér oznaczające pojedynczego członka rodzeństwa (brata albo siostrę) bez rozróżnienia ze względu na płeć.

Przodków i potomków można nazywać do piątego pokolenia:

edytuj Linki zewnętrzne



wymiana linkow sprawdz strone 906 906 brak hosta